Widok rozległego obszaru pozbawionego drzew w lesie może budzić niepokój, a nawet sprzeciw. Często towarzyszy mu pytanie: dlaczego tak się dzieje? Czy to celowe niszczenie przyrody, czy może element jakiegoś większego planu? W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej temu zjawisku, wyjaśniając, czym jest tak zwany zrąb, dlaczego powstaje i co dzieje się z takim obszarem po wycince. Naszym celem jest dostarczenie rzetelnej wiedzy, która pozwoli zrozumieć procesy zachodzące w polskich lasach i rozwiać potencjalne obawy związane z gospodarką leśną.
Zrąb w lesie dlaczego powstaje i co dzieje się z obszarem po wycince?
- Zrąb to profesjonalne określenie obszaru, na którym w ramach planowej gospodarki leśnej wycięto drzewa, będące ostatnim etapem życia drzewostanu.
- Wycinka drzew jest kontrolowanym procesem, realizowanym zgodnie z Planem Urządzenia Lasu, a nie chaotycznym wyrębem.
- Główne cele zrębów to pozyskanie drewna, odnowienie lasu (wprowadzenie nowych pokoleń drzew) oraz dbałość o zdrowie i bezpieczeństwo ekosystemu.
- Po wycince następuje obowiązkowe odnowienie lasu, które może być sztuczne (sadzenie) lub naturalne (samosiew), prowadzące do narodzin nowego drzewostanu.
- Istnieją różne rodzaje rębni (np. zupełna, częściowa, przerębowa), które określają sposób i zakres pozyskania drewna oraz odnowienia lasu.
- Wycinka ma wpływ na ekosystem, ale w Polsce prowadzona jest w duchu zrównoważonej gospodarki, gdzie przyrost drewna przewyższa jego pozyskanie.
Czym jest zrąb i dlaczego budzi tyle emocji?
Kiedy mówimy o obszarze, na którym wycięto drzewa, najczęściej używamy potocznego określenia "wycinka". Jednak w terminologii leśnej istnieje precyzyjne pojęcie: zrąb. Jest to profesjonalne określenie terenu, na którym w ramach gospodarki leśnej usunięto wszystkie drzewa. Zrąb stanowi ostatni etap życia drzewostanu, który został zagospodarowany. Warto od razu zaznaczyć, że nie jest to przypadkowy wyrąb, lecz element starannie zaplanowanej i prowadzonej działalności leśnej. Widok pustego terenu po wyciętych drzewach może budzić silne emocje, często związane z poczuciem straty i dewastacji. Zrozumienie fachowej terminologii, takiej jak "zrąb" i "rębnia", jest kluczowe do rozwiania tych obaw, ponieważ pozwala dostrzec w tym procesie celowość i długofalową perspektywę, jaką jest odnowa lasu.
Kluczowa różnica między planowaną gospodarką leśną a niekontrolowanym wyrębem polega na celowości i systematyczności działań. Wycinka w ramach gospodarki leśnej jest precyzyjnie zaplanowana w wieloletnich dokumentach, takich jak Plan Urządzenia Lasu. Jej celem jest pozyskanie drewna jako surowca, ale także zapewnienie ciągłości istnienia lasu poprzez jego odnowienie i przebudowę. Nie ma tu miejsca na przypadkowość czy nadmierną eksploatację. Zrąb, jako efekt tych działań, jest więc integralną częścią zrównoważonego zarządzania lasem, mającego na celu utrzymanie jego zasobów i funkcji dla przyszłych pokoleń.
Zrąb, czyli kontrolowane działanie w lesie: jak wygląda w praktyce?
W praktyce leśnej, zrąb definiuje się jako obszar, na którym w ramach gospodarki leśnej wycięto wszystkie drzewa, zazwyczaj w jednym terminie lub w krótkich odstępach czasu. Co istotne, w kontekście urządzania lasu, za zrąb uważa się również teren, który nie został jeszcze odnowiony, a od wycinki minęło maksymalnie pięć lat. Jest to więc okres przejściowy, czas na przygotowanie gruntu i wprowadzenie nowego pokolenia drzew.
Sposób, w jaki powstaje zrąb, zależy od zastosowanej metody cięcia, zwanej rębnią. Oto główne rodzaje rębni i generowane przez nie zręby:
- Rębnia zupełna (I): Jest to najbardziej radykalna metoda, polegająca na jednorazowym usunięciu całego drzewostanu z danej powierzchni. W efekcie powstaje zrąb zupełny. Po takiej wycince następuje proces odnowienia lasu, zazwyczaj poprzez sadzenie gatunków światłożądnych, takich jak sosna czy brzoza, które najlepiej rozwijają się na otwartym terenie.
- Rębnia częściowa (II) i gniazdowa (III): W tych przypadkach drzewostan usuwa się stopniowo, w ciągu kilku lat. Nowe pokolenie drzew może powstawać z samosiewu, czyli nasion rozsianych przez pozostałe drzewa, które zapewniają im osłonę. Rębnia gniazdowa polega na wycinaniu drzew na mniejszych powierzchniach, tzw. gniazdach, co ułatwia wprowadzenie nowych gatunków.
- Rębnia stopniowa (IV): To proces rozłożony w długim okresie. Drzewa usuwa się etapami, wykorzystując lata, w których drzewa obficie wydają nasiona, aby umożliwić naturalne odnowienie lasu.
- Rębnia przerębowa (V): Charakteryzuje się ciągłym wycinaniem pojedynczych, dojrzałych drzew na całej powierzchni lasu. Taka metoda sprzyja powstawaniu lasu o zróżnicowanej strukturze wiekowej i gatunkowej, gdzie młode drzewa rosną obok starszych.
Dlaczego prowadzi się zręby? Główne cele gospodarki leśnej
Decyzja o przeprowadzeniu zrębu nie jest przypadkowa. Za tym procesem kryją się konkretne cele gospodarki leśnej, które mają na celu zapewnienie długoterminowego zdrowia i produktywności lasu:
- Pozyskanie drewna: Drewno jest jednym z najcenniejszych surowców naturalnych, wykorzystywanym w budownictwie, przemyśle meblarskim, papierniczym i wielu innych dziedzinach. Gospodarka leśna ma za zadanie dostarczać ten surowiec w sposób zrównoważony, a zręby są jednym z etapów tego procesu.
- Odnowienie i przebudowa lasu: Zręby otwierają przestrzeń dla nowych pokoleń drzew. Pozwalają na wprowadzenie gatunków, które są lepiej przystosowane do lokalnych warunków, bardziej odporne na choroby czy szkodniki, a także na zwiększenie bioróżnorodności lasu. Jest to kluczowe dla zachowania jego zdrowia i odporności na zmiany klimatyczne.
- Bezpieczeństwo i zdrowie lasu: Czasami wycinka jest koniecznością podyktowaną troską o stan lasu. Usuwa się drzewa chore, osłabione, zainfekowane przez szkodniki lub uszkodzone przez wiatr (tzw. wiatrołomy). Zapobiega to rozprzestrzenianiu się chorób i szkodników na zdrowe drzewostany, a także minimalizuje ryzyko powstawania niebezpiecznych sytuacji dla ludzi przebywających w lesie.
Co dalej ze zrębem? Narodziny nowego lasu krok po kroku
Widok zrębu nie oznacza końca historii lasu. Wręcz przeciwnie, jest to początek nowego cyklu życia. Odnowienie lasu jest nie tylko naturalnym następstwem wycinki, ale przede wszystkim obowiązkowym elementem zrównoważonej gospodarki leśnej. Proces ten rozpoczyna się zazwyczaj w drugim roku po wycięciu drzew, a najpóźniej musi zostać zakończony do pięciu lat od momentu powstania zrębu.
Istnieją dwie główne metody odnowienia lasu:
- Odnowienie sztuczne: Polega na bezpośrednim działaniu człowieka sadzeniu młodych drzewek (sadzonek) wyhodowanych w szkółkach leśnych lub wysiewie nasion. Jest to najczęściej stosowana metoda na zrębach zupełnych, gdzie warunki do naturalnego odnowienia są utrudnione.
- Odnowienie naturalne (samosiew): W tym przypadku nowy las powstaje samorzutnie, dzięki nasionom drzew, które rosły w tym miejscu wcześniej lub zostały przyniesione przez wiatr czy zwierzęta. Metoda ta ma pierwszeństwo przed odnowieniem sztucznym, jeśli tylko warunki glebowe i świetlne są sprzyjające dla rozwoju młodych drzew.
Niezależnie od zastosowanej metody, na terenie zrębu zachodzi również proces zwany sukcesją naturalną. Jest to stopniowa zmiana składu gatunkowego i struktury ekosystemu. Początkowo na otwartym terenie dominują gatunki pionierskie, takie jak brzoza czy sosna, które są odporne na trudne warunki i szybko kolonizują nowe przestrzenie. Z czasem, gdy stworzą one odpowiednie warunki zacienienie, wzbogacenie gleby pojawiają się gatunki bardziej wymagające, jak dąb czy klon, prowadząc do powstania lasu o bogatszej strukturze i większej bioróżnorodności.
Wpływ zrębów na ekosystem: dwie strony medalu
Zręby, zwłaszcza te zupełne, mają znaczący wpływ na lokalny ekosystem. Po stronie negatywnych skutków należy wymienić fragmentację siedlisk, co może prowadzić do zmniejszenia bioróżnorodności, zwłaszcza gatunków związanych z wnętrzem lasu. Wycinka może również wpływać na degradację i erozję gleby, szczególnie na terenach pochyłych, a także na zaburzenia stosunków wodnych. Ponadto, proces rozkładu materii organicznej na zrębie może wiązać się z chwilowym uwalnianiem CO2 do atmosfery. Zmieniają się również warunki mikroklimatyczne wzrasta nasłonecznienie i wahania temperatury.
Jednakże, z perspektywy gospodarki leśnej i ekologii, zręby mają również swoje uzasadnienie. Pozostałości po wycince, takie jak gałęzie i inne resztki organiczne, pozostawione na miejscu, stanowią cenne źródło materii organicznej. W procesie rozkładu użyźniają one glebę, dostarczając niezbędnych składników mineralnych dla rozwijającego się nowego pokolenia drzew. Jest to naturalny cykl obiegu materii w lesie.
„W Polsce gospodarka leśna opiera się na zasadzie trwałości i zrównoważonego rozwoju, co oznacza, że pozyskuje się mniej drewna, niż go przyrasta. Rocznie pozyskuje się około 60% przyrostu rocznego, co sprawia, że zasoby drewna w lasach stale rosną.”
Zrąb w polskim lesie: kontekst prawny i przyszłość
W Polsce zarządzanie lasami państwowymi, stanowiącymi znaczną część krajowych zasobów leśnych, leży w gestii Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe. Kluczowym dokumentem, który określa zasady i zakres działań leśnych na okres 10 lat, jest Plan Urządzenia Lasu (PUL). To właśnie PUL precyzuje, gdzie i w jakim zakresie mogą być prowadzone wycinki, w tym tworzone zręby, a także jakie gatunki drzew mają być sadzone. Działania te są ściśle regulowane przez Ustawę o lasach oraz Ustawę o ochronie przyrody, które mają na celu zapewnienie ochrony ekosystemów leśnych i zachowanie ich bioróżnorodności.
Polska gospodarka leśna kładzie duży nacisk na zasadę zrównoważonego rozwoju. Potwierdzeniem tego jest fakt, że rocznie pozyskuje się około 60% przyrostu drewna, co oznacza, że zasoby leśne w Polsce stale rosną. To świadczy o tym, że więcej drewna przyrasta, niż jest pozyskiwane. Warto również wspomnieć o nowych trendach i działaniach proekologicznych. Przykładem jest wprowadzone w 2024 roku moratorium ograniczające wycinkę w najcenniejszych przyrodniczo lasach, co pokazuje ewolucję podejścia do zarządzania zasobami leśnymi w kierunku jeszcze większej ochrony przyrody.
